Achter de cijfers

Door Martin Visser

Achter de cijfers - Editie #155: Sluit Jetten grote bedrijven van het gas af? En: bouwt De Jonge jaarlijks 100.000 huizen?

#155・
166

edities

Meld je aan voor mijn nieuwsbrief

By subscribing, you agree with Revue’s Voorwaarden and Privacybeleid and understand that Achter de cijfers will receive your email address.

Revue
 
 

Achter de cijfers

19 maart · Editie #155 · Bekijk online

Econoom en journalist Martin Visser praat je wekelijks bij. Wat is het verhaal achter de cijfers? Over pensioenen, lonen en arbeidsmarkt, over robotisering, flexibilisering, over de problemen van de middenklasse, over de houdbaarheid van de euro én van de EU. Links, cijfers en duiding.


Het wordt steeds duidelijker dat in potentie de economische gevolgen van de oorlog in Oekraïne kunnen zijn voor Europa, en dus ook voor Nederland. Steeds meer scenario’s worden gepubliceerd, waarbij ook de officiële instanties als CPB en DNB inmiddels rekening houden met fors koopkrachtverlies en een recessie.
Of het zover komt, weet geen mens. Vooralsnog kijken we dagelijks met afschuw naar de oorlogsverrichtingen van president Poetin die het maken van zoveel mogelijk burgerslachtoffers lijkt te gebruiken om Oekraïne op de knieën te dwingen. ‘We’ grijpen niet militair in. Maar inmiddels worden zoveel Europese en Amerikaanse raketten en wapens geleverd, dat het daar verdacht veel op begint te lijken.
In deze nieuwsbrief ga ik verder waar ik vorige week gebleven was: wat zijn de gevolgen voor onze economie? Deze keer ligt het zwaartepunt op de kans op een energiecrisis. Op welke manier bereidt het kabinet zich voor op een schaarste aan gas? Nu al wordt gesproken met de industrie of en hoe die tijdelijk van het gas afgesloten kan worden.
Verder een korte impressie van het ‘nieuwe’ bouwbeleid van Hugo de Jonge. Na zijn slag met de GGD'en mag hij nu zijn tanden stuk bijten op woningcorporaties. Kan hij de gewenste 100.000 woningen per jaar realiseren?
Reacties en likes stel ik zeer op prijs. Vind je deze nieuwsbrief de moeite waard? Maak dan reclame op de socials en vertel het aan familie, vrienden en collega’s.
Ik wens je een goed weekend en hoop dat deze nieuwsbrief weer de moeite waard is.

Amsterdamse Waterleidingduinen.
Amsterdamse Waterleidingduinen.
Van het gas af
De afgelopen jaren dacht je bij ‘van het gas af’ vooral over het enthousiast ingezette en minder enthousiast ontvangen beleid om huizen zo snel mogelijk van het gas af te krijgen. Terwijl veel omringende landen gas als een mooie tussenstap zien onderdeel naar duurzame energie, ging bij ons gas plotseling in de ban. Het vorige kabinet was daar enorm ambitieus mee, maar vergat de burger die het uiteindelijk grotendeels moet ondergaan en betalen.
Inmiddels gaat ‘van het gas af’ voornamelijk over Russisch gas waar we graag snel los van willen komen. Europa is voor 40% afhankelijk van gas uit Rusland, Nederland voor ongeveer 20%. Dat voelt ongemakkelijk. Elke kuub gas die we van Rusland kopen leidt tot het verder spekken van de oorlogskas van president Poetin. Omdat we niet zonder dat gas kunnen, zijn energie én energiebetalingen tot nu toe uitgesloten van sancties.
In een uitgebreide Kamerbrief maakt Rob Jetten, minister voor Klimaat en Energie, duidelijk hoe het nu verder moet met dat gas. We moeten echter reëel zijn. Hoe ongemakkelijk we ons ook voelen, de primaire insteek is niet hoe we de kraan van gas uit Rusland kunnen dichtdraaien. De brief heeft als onderwerp: ‘gasleveringszekerheid komende winter en verder’. Want daar gaat het voornamelijk over: hoe weten we zeker dat we komende winter genoeg gas hebben? Dat zet alle stoeren woorden richting Rusland wel weer in perspectief.
Als iemand de gaskraan dicht zou kunnen draaien, zijn niet wij het maar Poetin. Hij is afhankelijk van onze inkomsten, dus een volledig dichtschroeven ligt niet voor de hand. Maar bijvoorbeeld wel een flinke rantsoenering die de prijzen nóg verder zal opjagen. Voorlopig lijkt Poetin niet naar deze tegensanctie te grijpen. Gelukkig voor ons. Want in dat geval belandt Europa, en dus ook Nederland, in een energiecrisis. En daarvoor heeft Jetten alvast alle noodscenario’s uit de la gehaald.
Nederland heeft al een Bescherm- en Herstelplan Gas. Dat is zo'n noodplan met een ‘escalatieladder’ van steeds verdergaande ingrepen als we te weinig gas meer hebben in ons land. Daaruit citeerde Jetten naar hartelust toen hij deze week een interview in het AD gaf:
“In de meest extreme scenario’s staat in het crisisplan dat je hele gebieden kan afsluiten van gas. Dat kan een gemeente zijn, een provincie of een heel landsdeel.”
Dit is inderdaad in het meest extreme scenario, want in de lijst met opties is dit inderdaad de allerlaatste, maatregel 11:
bron: ministier EZK
bron: ministier EZK
In dat geval worden zelfs huishoudens van het gas afgesloten. Vermoedelijk per gemeente, provincie of landsdeel. Dit speelt pas als er echt zo weinig gas meer is dat alles in het werk moet worden gezet om ziekenhuizen en andere zorginstellingen van gas te blijven voorzien. Maar regionale afsluiting kan ook nodig zijn om de druk in het gasnetwerk hoog genoeg te houden. Het klinkt spannend om deze optie te noemen in zo'n interview, maar dit is een soort gas-armageddon. In de Kamerbrief gaat de minister helemaal niet in op deze optie, hij heeft ‘m bewaard voor de media.
Wel gaat hij in op andere opties uit dit noodplan. Zo serieus staan de zaken er inmiddels al wel voor. Uiteraard optie 1 waarbij er een campagne komt om iedereen op te roepen zuiniger te zijn met energie. Dat kon sowieso al geen kwaad. Nu geeft de oorlog in Oekraïne een extra en motiverender argument. En de extreme energienota natuurlijk. We zullen zien hoe de marketeers van 3 minuten douchen tegen Poetin een handzame slogan weten te maken.
Opmerkelijk vond ik dat optie 7 al concreet wordt verkend. 'Niet-beschermde afnemers’ zijn grote bedrijven. Het midden- en kleinbedrijf wordt aanvankelijk ontzien, net als huishoudens en gasgestookte elektriciteitscentrales. Maar met de grote industrie is dus al gesproken over de mogelijkheden om tijdelijk het gas af te sluiten. Dit is al gedaan voordat de oorlog uitbrak:
“Ter voorbereiding (…) is in januari/februari een uitvraag gedaan bij de 49 grootste industriële gasverbruikers die samen de 60 grootste gasaansluitingen vertegenwoordigen. (…) Uit de reacties van bedrijven blijkt dat zij vaak enige tijd (enkele uren tot enkele dagen) nodig hebben om veilig te kunnen terugschakelen. (…) Ten slotte laten de reacties zien dat maatschappelijke, keten en/of economische gevolgen bij veel installaties zeer stevig zijn. In samenwerking met de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) kijken we naar mogelijkheden om de maatschappelijke effecten zo goed mogelijk op te vangen.”
Het ministerie maakt niet bekend om welke 49 energieslurpers het gaat, maar dit zullen onder meer de grote industriële concerns zijn in staal en chemie. Navraag leert dat er nog geen concreet afschakelplan ligt. In de brief staat dat het moeilijk is op voorhand een volgorde vast te stellen waarin bedrijven van het gas worden afgesloten. Die volgorde lijkt men ook niet te gaan maken.
Dat gedacht wordt in dit soort scenario’s en dat een klaarliggend noodplan in werking wordt gesteld, vind ik wel geruststellend - al schrik je ook wel weer in wat voor bizarre omstandigheden we terecht zijn gekomen. Je zou willen dat tijdens de coronacrisis en rond het economische beleid op zo'n concrete manier door ministeries over scenario’s werd en wordt nagedacht. Verder moet ik ook meteen denken aan de scenario’s die het Centraal Planbureau en De Nederlandsche Bank inmiddels hebben gemaakt. Hun doemscenario’s hebben ook een energiecrisis als basis.
Jetten wil het snel mogelijk maken dat er in de Nederlandse havens meer vloeibaar LNG kan worden opgevangen. Russische gas kan dan worden ingewisseld voor LNG uit Amerika, Australië en Qatar (fijn landje ook). Heel veel concreter wil het plan om los te komen van Poetins gas voor dit jaar nog niet worden. Sterker nog, hij moet alle zeilen bijzetten om bijtijds alle gasopslagen voldoende gevuld te krijgen voor komende winter. Vanwege het enorme prijsrisico dat energieleveranciers daarop lopen, is Jetten bereid overheidsgaranties tot €6 à 7 miljard af te geven. Bij deze extreme gasprijzen zouden bedrijven anders onvoldoende inkopen om die voorraden aan te vullen. Alle hens aan dek dus.
Extreme scenario's
Maandenlang bleven tal van economen, van banken en centrale banken, beweren dat de prijsstijgingen beperkt zouden blijven en tijdelijk. Schoorvoetend werd gaandeweg toegegeven dat het toch anders zit: de inflatie is hoger en hoger en tijdelijk duurt inmiddels wel heel lang. Voor Nederland leidde het tot onderstaand haasje-over van Centraal Planbureau en De Nederlandsche Bank:
bron: CPB, DNB, Buitenhof
bron: CPB, DNB, Buitenhof
Bij Prinsjesdag dacht het CPB nog dat de gemiddelde prijsstijging in 2022 minder dan 2% zou zijn. Inmiddels denkt het CPB dat het 5,9% zal zijn en DNB zit zelfs op 6,7%. Vlak na de invasie van Rusland in Oekraïne belde ik nog met economen van de Rabobank en die berekende diezelfde ochtend dat de inflatie op 5,5% zou uitkomen. Zo snel gaat het nu. Prijsstijgingen op de wereldmarkt voor olie, gas en graan zijn extreem.
Voor de centrale bank is relevant of deze inflatie ook ‘verankerd’ raakt. Dan is het pas echt foute boel. Dat gebeurt bijvoorbeeld als de prijsstijgingen zich vertalen in hard stijgende lonen. Want dan is het vliegwiel compleet. Omdat dat (nog) niet gebeurt, blijft Klaas Knot van DNB zeggen dat de inflatie weliswaar hoger en langer hoog is dan gedacht, maar nog altijd tijdelijk:
“Het ziet er nog steeds naar uit dat de inflatie op de middellange termijn weer richting de 2 procent zakt.”
Dat is de reden dat de Europese Centrale Bank niet overhaast in actie komt. Vorige week is wel het voet iets meer van het gaspedaal gehaald door het nog lopende stimuleringsprogramma sneller af te bouwen. Dat schept ruimte om later dit jaar de rente te gaan verhogen. Maar massieve actie blijft uit:
“Omdat de Europese Centrale Bank niks kan doen aan de hoge energieprijzen. Die ontwikkeling komt van buiten. Wat we wel kunnen doen, is voorkomen dat de tijdelijk hoge inflatie wortel schiet en zich vertaalt in langdurig hoge inflatie. En daar zijn we mee bezig.”
De centrale bank ziet de aanhoudend hoge inflatie toch vooral als een reeks tijdelijke schokken, niet als een semi-permanente ontwikkeling, zoals we kennen van na de oliecrisis in de jaren zeventig. Mathijs Bouman van het FD noemt dat ‘permanent tijdelijk’:
“De wereldeconomie was na corona te snel uit de startblokken gekomen en dat zorgde voor tijdelijke schaarste en prijsdruk. Daarna was de inflatie tijdelijk omdat het effect van de hoge olie- en gasprijs er uiteindelijk weer uit zo lopen. En nu is de inflatie tijdelijk hoger door de oorlog en de sancties. Ondertussen waren er tijdelijke chipstekorten, stegen de containerprijzen tijdelijk tot grote hoogte en waren hout en andere grondstoffen tijdelijk erg duur. De euro was dan weer juist goedkoop, maar dat maakte onze import duur. Tijdelijk natuurlijk.”
De oorzaken zijn volgens hem tijdelijke, elkaar opvolgende schokken, het resultaat is langdurig hoge inflatie. En het kan nog erger worden. Het CPB presenteerde vorige week al een scenario van nóg hogere prijsstijgingen en deze week kwamen de rekenmeesters met een doemscenario voor de economie als gevolg van de oorlog. DNB deed daar donderdag nog een schepje bovenop: als er energietekorten ontstaan met langduriger, hogere prijzen tot gevolg, dan kan de Nederlandse economie alsnog in een recessie schieten.
Hoe zich dat laat voelen? Met een inflatie van 9,5%. Gevraagd wat dit concreet betekent, reageerde Knot: ‘Fors koopkrachtverlies en negatieve impact op de economische groei.’ In dit soort scenario’s valt er voor het kabinet niet meer tegenop te compenseren.
Doet het kabinet iets om zich op dit economisch noodscenario voor te bereiden? Zoals hierboven beschreven liggen plannen klaar voor het geval er energietekorten ontstaan. Maar specifiek economisch beleid is nog niet in de maak. Tenminste dat blijkt niet uit de analyse van de ministers Mickey Adriaansens (Economische Zaken), Karien van Gennip (Sociale Zaken) en Sigrid Kaag (Financiën). Bedrijven die afhankelijk zijn van handel met Rusland worden door de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) geholpen nieuwe afzetkanalen te vinden. Maar verder leest de brief als een samenvatting van recente CPB-stukken. Raken we in een recessie dan zien we dan wel weer.
Bouwen, bouwen, bouwen
Over bijna geen enkel onderwerp zijn politieke partijen het zó eens als over het woningbeleid. Iedereen wil bouwen, bouwen, bouwen. Misschien wel omdat dat zo lekker daadkrachtig klinkt. Wie kan er nu op tegen zijn dat we het woningtekort gaan bestrijden?
Maar het voortdurend opdreunen van deze drie woorden brengt die oplossing op geen enkele manier dichterbij. Ook gemeenten en provincies willen huizen voor hun inwoners. En natuurlijk wil iedereen betaalbare huizen. Wie zou immers onbetaalbare huizen willen bouwen?
Het probleem is vooral wie, wat en waar? Wie bepaalt het waar die huizen komen? Over de locaties wordt namelijk oeverloos gesteggeld. Bouwen we eensgezinswoningen in het groen (buiten de gemeentegrenzen) of stadse appartementen in de stad? Dat is de korte samenvatting van de voortdurende belangentegenstelling tussen overheden, bouwers en huizenzoekers.
De oplossing die zo'n beetje iedereen aandroeg: een minister van Volkshuisvesting. Die hebben we nu in de persoon van Hugo de Jonge. Hij heeft we enige ervaring met een sterk gedecentraliseerde sector. En een beroerd track record. Want in de zorg spaarde hij vooral kool en geit en wist hij midden in een crisis nauwelijks door die gedecentraliseerde belangen heen te breken. Toch heeft Den Haag in al zijn wijsheid bedacht dat hij dit alsnog mag proberen, maar dan bij de woningbouw.
Onlangs presenteerde De Jonge zijn Nationale Woon- en Bouwagenda. Daarin belooft hij dat er jaarlijks 100.000 woning bij komen. Helaas niet vanaf 2023, wel vanaf 2024. Woningzoekers moeten nog even geduld hebben voordat De Jonge op stoom is gekomen.
Zoals te verwachten is het woord ‘regie’ een van de meestvoorkomende woorden:
“De overheid herneemt de regie op de volkshuisvesting, waarbij het Rijk vaker dan in het verleden de lijnen uitzet en normen stelt.”
Hatsikidee! De Jonge trekt het woningbouwbeleid ferm naar zich toe. Toch?
“Regie nemen betekent echter niet: het vraagstuk zelfstandig oplossen. Medeoverheden spelen, samen met het Rijk, een belangrijke rol in de volkshuisvesting. Met hen, maar ook met corporaties, de Woonbond en marktpartijen, maken we afspraken over de realisatie en kwaliteit van nieuw woonaanbod, de doorlooptijd van die realisatie en betaalbaarheid. Hierbij wordt vastgelegd hoe nationale doelen zullen doorwerken in regionale afspraken, hoe deze in lokale prestatieafspraken landen en op welke manier bijgestuurd kan worden.”
Ah, lokale prestatieafspraken. Die komen me bekend voor. Was dat niet wat zijn voorganger Kasja Ollongren ook al deed? Weliswaar begon ze daar pas gaandeweg haar ministerstermijn mee, maar het werd wel de kern van het woonbeleid.
Dit klink toch wel heel anders dan het beleid dat in 1988 werd ingezet. Toen realiseerde politiek zich ook dat decentralisatie niet leidde tot voldoende beweging. Met de Vierde Nota Ruimtelijke Ordening (en later de Vierde Nota Ruimtelijke Ordening Extra, Vinex) werd nieuw, centraler beleid ingezet. Zoals het Planbureau voor de Leefomgeving in een terugblik beschreef:
bron: Ruimte & Maatschappij, 2011
bron: Ruimte & Maatschappij, 2011
Zo concreet en ferm wordt het bij De Jonge nergens. Daar wordt vooral veel samengewerkt en afgestemd. Als hij de woningmarkt aanpakt zoals hij omging met GGD'en, ziekenhuizen en laboratoria dan belooft dat weinig goeds.
Podcast
Klimaatminister Rob Jetten staat voor een grote uitdaging. Jetten heeft uitgesproken snel van het Russische gas af te willen maar hoe gaat hij dit bewerkstelligen? Moeten we ons gas elders inkopen? Krijgen we koude wintermaanden vanwege een gastekort? Of moet ieder huis in Nederland zo snel mogelijk groen worden en verduurzamen? Dat bespreken DFT-chef Herman Stam en ik in een nieuwe aflevering van de podcast ‘Kwestie van Centen’. Ook op Spotify en iTunes.
Song of the week - Iedereen claimt verkiezingswinst
Hot Chocolate - Every 1’s A Winner (ZDF Disco, 12.06.1978)
Wil je mij als spreker?
Wil je mij boeken als spreker, panellid of columnist? Bekijk mijn profiel bij Speakers Academy of mail naar info@speakersacademy.com. Of zoek contact met Sprekershuys, lees hier mijn profiel.
Vond je deze editie leuk?
Klik hier om je uit te schrijven.
Als deze nieuwsbrief doorgestuurd is en je wilt je aanmelden, klik dan hier.
Gemaakt door Martin Visser met Revue.